Krzysztof Pawlik

40 LAT MUZEUM W NYSIE

W XIX i XX wieku, w związku z szybkim rozwojem nauki, wzrostem oświaty i poziomu kulturalnego szerszych kręgów społecznych, a także postępem cywilizacyjnym, zaczęły powstawać liczne muzea jako instytucje publicznie dostępne.

Na ówczesnym Górnym Śląsku (w granicach rejencji opolskiej) jako pierwsze utworzono w 1897 r. właśnie w Nysie Muzeum Sztuki i Starożytności (Kunst und Altertumsmuseum). Pod tym względem Nysa wyprzedziła Opole (1900 r.), Gliwice (1905 r.) i inne miejscowości. Wszystkie te muzea zostały powołane do istnienia przez towarzystwa naukowe.

Siedzibą nyskiego przybytku muz stał się barokowy Dom Komendanta. Niewielkie zrazu zbiory, ulokowane w 4 pomieszczeniach, rozrosły się z czasem tak dalece, że w 1916 r. muzeum bezsukcesywnie przejęło w użytkowanie cały budynek, który zresztą w latach trzydziestych okazał się za mały, zwłaszcza po zainstalowaniu w nim Warsztatu Konserwacji Zabytków dla prowincji górnośląskiej. Do 1945 r. zgromadzono muzealia w liczbie 33 659 zabytków (zarejestrowane w inwentarzach muzealnych w 11512 pozycjach). Były to kolekcje malarstwa, rzeźby, grafiki, rzemiosła artystycznego (cyna, ceramika, wyroby ze srebra, numizmaty, meble...), dokumentów, druków nyskich XVI-XVIII w., strojów ludowych, militariów i innych - mające charakter zdecydowanie regionalny.

 W 1945 r., kiedy do Nysy zbliżała się ofensywa radziecka, Niemcy ewakuowali większość zbiorów muzealnych do Domašova (niedaleko za granicą z Czechosłowacją), do Przełęku k. Nysy i w samej Nysie do Gimnazjum „Carolinum". Znaczna część pozostała na miejscu. Z końcem marca 1945 r., po zajęciu miasta przez wojska radzieckie, pożar zniszczył budynek muzeum wraz z będącymi tam zabytkami. Udało się wówczas uratować 1214 muzealiów.

 Od 9 maja 1945 r., tj. od chwili objęcia władzy w mieście przez administrację polską, sprawą zabezpieczenia zabytków zajął się energicznie kierownik Referatu Kultury i Sztuki Starostwa Powiatowego, mgr inż. arch. Stanisław Kramarczyk. On to sprowadził ewakuowane zbiory z gajówki w Przełęku oraz zwiózł z okolicznych dworów dzieła sztuki i rzemiosła artystycznego, magazynując je tymczasowo w budynku „Carolinum". Starania o rewindykację z Czechosłowacji przedmiotów wywiezionych do Domašova okazały się w tym okresie bezowocne.

 W dniu 8 II 1947 r. nastąpiło otwarcie „Wystawy muzealnej", urządzonej przez powiatowy Referat Kultury i Sztuki (tj. S. Kramarczyka) w 4 salach Ośrodka Szkoleniowego Energetyki przy ul. Chopina (dziś Zespół Szkół Technicznych). Na tej wystawie znalazło się ok. 450 zabytków, zgromadzonych do tego czasu z myślą o muzeum, jak również depozytów innych instytucji: pamiątki cechowe, sztuka ludowa, malarstwo, rzeźba, widoki Nysy (grafika i fotografia), szaty i sprzęty liturgiczne.

 W ten sposób zapoczątkowano starania o reaktywowanie nyskiego muzeum, które formalnie zostało utworzone w lipcu 1947 r. jako trzecie w okresie powojennym (po Opolu i Brzegu) na obszarze dzisiejszego województwa opolskiego. Otrzymało ono nazwę Muzeum Ziemi Nyskiej, podlegało zaś Zarządowi Miejskiemu w Nysie. W grudniu 1949 r. instytucja została przejęta przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Od tego czasu podlegało kolejno muzeom okręgowym: Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu - do 1951 r., Muzeum Śląskiemu we Wrocławiu - do 1957 r., Muzeum Śląska Opolskiego - do dzisiaj,

 Na siedzibę władze administracyjne przeznaczyły zbudowaną w stylu secesji dawną klinikę chirurgiczną przy ul. Marcinkowskiego 1. Już w połowie 1948 r., po przeprowadzeniu prac adaptacyjnych w tym budynku, urządzono ekspozycję w pomieszczeniach I piętra. Do końca 1949 r. został wyremontowany cały budynek, co pozwoliło utworzyć w 24 salach stałą ekspozycję muzealną z 1100 zabytkami malarstwa, rzeźby, grafiki, rzemiosła artystycznego i sztuki ludowej. W późniejszych latach dzięki rozrostowi ilościowemu zbiorów wystawa stała była uzupełniania o cenniejsze nabytki. W 1960 r. nastąpiła jej gruntowna reorganizacja, a w 1962 r. powiększenie o eksponaty z zakresu archeologii. Kolejna reorganizacja wystawy stałej wiązała się ze zmianą siedziby.

 W 1984 r. muzeum nyskie otrzymało w użytkowanie dawny Pałac Biskupi, zbudowany w XVII-XVIII w. Obiekt ten, spalony w 1945 r., w latach 1947-49 został zabezpieczony z myślą o przeniesieniu doń w przyszłości muzeum. Długotrwałą odbudowę prowadziło w latach 1962-84 Przedsiębiorstwo Państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków (PKZ) we Wrocławiu. Przez dwa następne lata w przejętym gmachu przygotowywano nową ekspozycję. Pracę nad nią utrudniało usuwanie usterek budowlanych, awarie centralnego ogrzewania i remonty. W dniu 1 października 1986 r. nastąpiła uroczysta inauguracja działalności wystawienniczej w nowej siedzibie.

W okresie minionego 40-lecia muzeum zgromadziło 17 799 zabytków, z czego 12 264 to muzealia archeologiczne. Początkowo instytucja dysponowała tylko zbiorami dawnego Muzeum Sztuki i Starożytności w Nysie, liczącymi 2314 pozycji, oraz zabytkami pochodzącymi z kolekcji podworskich, zabezpieczonych i zwiezionych do Nysy przez S. Kramarczyka już od 1945 r. Z czasem doszły do nich nabytki uzyskane dzięki badaniom archeologicznym, zakupy, dary i przekazy.

Zbiory archeologiczne muzeum to głównie zabytki XIII-XV w., pochodzące w przeważającej części z ratowniczych badań wykopaliskowych, prowadzonych po II wojnie światowej w centrum Nysy. Jest to najokazalszy na Śląsku zespół zabytków archeologicznych z okresu późnego średniowiecza. Tworzą go fragmenty zabudowań drewnianych, szklane puchary fletowe, różnorodna ceramika - gliniane naczynia kuchenne, tj. garnki, puchary, patelnie, nadto kafle, tygle odlewnicze, ozdobne naczynia pokryte polewą. Inna grupa zabytków to wyroby z żelaza: klucze, narzędzia ślusarskie, noże, brzytwy, sierpy, elementy oporządzenia końskiego (ostrogi, wędzidła, strzemiona). Do naszych czasów dotrwały także przedmioty skórzane, zwłaszcza buty, wyroby z kości i rogu (grzebienie, kości do gry), biżuteria, której 'kolekcję tworzą paciorki bursztynowe i z kryształu górskiego, pierścionki cynowe, okucia pasów. Wśród zabytków drewnianych wymienić należy flet prosty, łuki dziecięce, naczynia toczone (kufle, talerze, ampułki), miseczki klepkowe i kopyta szewskie.

 Z czasów nowożytnych pochodzą kamienne i żelazne kule armatnie XVI-XIX w., na które natrafiono na obrzeżach Nysy podczas prac budowlanych, oraz odkryty w Radzikowicach k. Nysy skarb ponad 1200 monet z XVI i XVII w.

 Zbiory sztuki i rzemiosła artystycznego dzielą się również na szereg grup. Najcenniejszą kolekcją jest malarstwo sztalugowe mistrzów zachodnioeuropejskich XV-XIX w. - flamandzkich, holenderskich, włoskich i niemieckich.

 W galerii malarstwa przeważają prace artystów flamandzkich i holenderskich, a wśród nich najstarszy obraz z zasobów muzeum, pędzla Hugo van der Goesa „Adoracja Dzieciątka" (XV w.), dzieła takich sław XV-XVII w., jak Pieter Aertsen, Eglon van der Neer, Cornelis Kick, Anthonie Pa­lamedes, Bartholomeus van der Helst i jego syn Lodewyk. Z XIX w. pochodzą piękne widoki Hagi, namalowane przez A. Schelfhouta, A. Waldorpa i B. van Hove, oraz portrety księżniczki holenderskiej Marianny (fundatorki pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim) i królowej holenderskiej Anny Pawłowny - obydwa autorstwa Jana van der Hulsta.

 Mniej liczne, lecz jakże wartościowe są prace malarzy włoskich XVI-XVII w. Tytułem przykładu wymienimy „Madonnę z Dzieciątkiem i św. Janem Chrzcicielem" - temat podjęty przez bolończyków Innocenzo da Imola i Francesco Francia, „Złożenie do grobu" Federico Baroccio, „Ukrzyżowanie" Francesco Bassano.

 Wśród dzieł autorów niemieckich zdecydowanie wyróżnia się „Judyta z głową Holofernesa" z warsztatu Lucasa Cranacha starszego.

 Malarstwo śląskie to głównie portrety. Szczególne miejsce zajmują wśród nich wize­runki osób związanych z nyskim kolegium jezuitów - fundatora kolegium biskupa wrocławskiego Karola I, współfundatora bpa Karola II Ferdynanda Wazy (syna króla polskiego Zygmunta III Wazy) i pierwszego superiora, astronoma Krzysztofa Scheinera, który odkrył plamy słoneczne.

 Zbiór rzeźby, mniej obfity i nie tak cenny jak malarstwa, zawiera szereg zabytków XV-XVI w. z okolic Nysy („Madonna z Lipowej", „Pieta", „Św. Anna Samotrzeć", „Św. Michał Archanioł"), unikalną renesansową „Rzeźbę cechu rzeźników nyskich" z XVII w., postać „Mężczyzny w stroju renesansowym", umieszczoną niegdyś na elewacji budynku (dziś nieistniejącego) obok w Rynku, oraz z 1850 r. „Popiersie młodej kobiety" (marmur kararyjski), wykonane przez Władysława Oleszczyńskiego, przyjaciela A. Mickiewicza, na emigracji w Paryżu.

Z kolei kolekcja grafiki może być powodem dumy. Autorami prac są najwybitniejsi twórcy krajów Europy Zachodniej XVI-XIX w., z Albrechtem Dürerem („Melancholia") na czele, oraz współcześni artyści polscy (P. Steller, K. Srzednicki, W. Żurawski, Mieczysława Kamińska i in.).

 Zbiory rzemiosła artystycznego cechuje wielka różnorodność. Dominantę stanowi tu budząca zachwyt znawców kolekcja mebli z XV-XIX w., jedna z najbardziej znaczących w Polsce, która obejmuje skrzynie, stalle, fotele, szafy, komody, kanapy, sekretery, szafy kątowe, serwantki, zegary - w stylach od gotyku po biedermeier.

 Muzeum nyskie zgromadziło dużą liczbę przedmiotów cynowych, głównie z XVII- XIX w. Świadczą one o wysokim kunszcie konwisarzy nyskich . Niemałymi umiejętnościami wykazali się także kowale i ślusarze czynni w Nysie, z warsztatów których pochodzą ozdobne kraty, kute drzwi, zamki, klucze, kłódki i okucia.

 Różne rodzaje ceramiki reprezentują wyroby porcelanowe słynnych wytwórni europej­skich w Miśni i Sèvres, fajans z Delft w Holandii, majolika neapolitańska, a ze Śląska głównie fajans z Prószkowa k. Opola i kamionka bolesławiecka.

Spośród zabytków szklanych godne szczególnej uwagi są 3 obiekty: tzw. szklanka św. Jadwigi, powstała w Egipcie w XI/XII w. oraz dwie szklanice malowane i rytowane, pocho­dzące z Moraw (pocz. XVII w.).

 Ze zbiorami sztuki i rzemiosła artystycznego zostały połączone kolekcje historyczne: militaria, dokumenty średniowieczne oraz książki - rękopisy i starodruki. Kilka rękopisów godnych jest dokładniejszego przedstawienia. Wyjątkową wartość dla kultury europejskiej posiada „Biblia sacra la­tina" z 1354 r. pisana na pergaminie w Pradze i ilustrowana obficie miniaturami. W 1526 r. powstało „Registrum Wratislaviense censuum et redditum ad epi­scopatum spectantium" (rejestr czynszów i należności świadczonych na rzecz biskupstwa wrocławskiego) - kodeks pergaminowy z bogatą iluminacją i w luksusowej oprawie. Podobne cechy wykazuje papierowe „Album Congregationis Beatae Virginis Assumptae (rejestr członków Bractwa Niepokalanego Poczęcia NPM przy kościele jezuitów) z lat 1624-1707, w którym pod 1656 r. figuruje własnoręczny wpis studenta nyskiego kolegium jezuitów, późniejszego króla polskiego Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W niewielkiej liczbie starodruków XV-XVIII w. znalazło się kilka inkunabułów (druki XV w.) oraz książki wytłoczone w XVI-XVII w. w oficynach drukarskich Europy Zachodniej.

W minionym 40-leciu, zwłaszcza w latach siedemdziesiątych, podjęto olbrzymi trud naukowego opracowania muzealiów. Wszystkie zabytki zostały zinwentaryzowane i prawie wszystkie skatalogawane według najnowszych metod.

 Jednym z podstawowych zadań muzeów jest konserwacja zbiorów. Instytucja nyska może wykazać się w tym względzie niemałymi osiągnięciami. We własnym zakresie zabezpieczono przed dalszym niszczeniem zabytki archeologiczne (wyroby z drewna, żelaza i innych metali, numizmaty), obrazy, rzeźby wyroby kowalsko-ślusarskie, militaria i in. Spory udział w tych pracach miała czynna kilka lat w muzeum pracownia konserwatorska, zatrudniająca dyplomowanego konserwatora. Najcenniejszym wszakże muzealiom (malarstwo, meble, ceramika, cyna i in.) została przywrócona ich dawna świetność w PKZ w Krakowie, Toruniu, Łodzi, Warszawie, Poznaniu, Wrocławiu, Katowicach i Opolu.

 Muzeum w Nysie jest także posiadaczem materiałów archiwalnych, tj. dokumentacji fotograficznej, technicznej i aktowej. Na zdjęciach fotograficznych zostały utrwalone różnorodne zabytki, osoby i wydarzenia z terenu Śląska, głównie z Nysy. Pokaźną część tych materiałów, zgromadzonych bądź wytworzonych przez S. Kramarczyka, który kierował także nyską Pracownią Konserwacji Zabytków, przekazała w darze mgr Ludmiła Modelska-Kramarczyk.

 Upowszechnienie zbiorów polegało przede wszystkim na ich eksponowaniu. Prócz wystaw stałych w budynku muzeum urządzone zostały dwa punkty muzealne (niejako oddziały muzeum) na Zamku w Otmuchowie (1969-1975) oraz w nyskiej Wieży Ziębickiej (od 1972 r.). Spośród wystaw czasowych o tematyce historycznej, archeologicznej i artystycznej szczególną wartością odznaczały się następujące: „Szopki krakowskie" (1961), „Arrasy wawelskie" (1963), „Grafika Konrada Srzednickiego" (1970), „Życie i działalność Jana A. Komenskỳ'ego" (1970, przygotowana wspólnie z muzeum w Šumperku). Prezentowano również zabytki z zasobów magazynowych muzeum oraz nabytki i muzealia po konserwacji dokonywanej we własnym zakresie oraz w PKZ. Ekspozycje stałe i czasowe (tych ostatnich wraz z oświatowymi urządzono 230) zwiedziło w ciągu 40 lat ogółem 653187 osób, co daje wcale wysoką przeciętną na rok - ok. 16 300.

 Wśród różnorodnych form pracy oświatowej dominowały prelekcje na tematy z dziedziny sztuki, historii i archeologii, wygłaszane w budynku muzeum i głównie w szkołach, domach kultury, klubach i świetlicach (399 wygłoszeń). Pracownicy muzeum przeprowadzili 71 lekcji muzealnych. Odbyło się 81 seansów filmowych.

 Działalność upowszechnieniowa objęła nadto szeroko zakrojoną informację w prasie, telewizji i radiu, oraz publikowanie wyników badań naukowych w postaci katalogów zbiorów, katalogów wystaw, artykułów ogłaszanych w czasopismach naukowych i in.

Swoje zadania realizowało muzeum poprzez działy: archeologii, sztuki i rzemiosła artystycznego, naukowo- oświatowy. W lipcu 1987 r. powstał dział historii, zlikwidowany na pocz. 1988 r.

Kierownikami instytucji byli kolejno:

· inż. architekt Stanisław Kramarczyk (1947-1959),

· mgr historii sztuki Tadeusz Chruścicki (1960-1964),

· mgr archeologii Marian Tondera (1964-1967),

· mgr sztuki Franciszek Pikuła (1967-1987)

· mgr archeologii Elina Romińska od sierpnia 1987 r.

Minione 40-lecie, mimo trudności lokalowych, finansowych i kadrowych, to okres wielorakich sukcesów. Dzięki wysiłkowi niewielkiego grona pracowników wypełnione zostały, na miarę możliwości, podstawowe cele stawiane muzeom. Wysiłki te, jak również wspaniałe zbiory, eksponowane w równie wspaniałym, odrestaurowanym b. Pałacu Biskupim, przyczyniły się do nadania Muzeum w Nysie charakteru ponadregionalnego. Należy ono do najznakomitszych w kraju.

("Miesięcznik Opole", 1988, nr 10)